Giáo dục: Thay đổi là thứ duy nhất không thay đổi

1326

Education: Change is the only constant

Loài người đang đối mặt với một cuộc cách mạng chưa từng có, khi những câu chuyện cũ, niềm tin cũ bắt đầu lung lay, trong khi chưa có câu chuyện mới nào thay thế nó. Chúng ta cần phải chuẩn bị như nào cho chính bản thân mình, cho những đứa trẻ của chúng ta, để đối mặt được với một thế giới tràn ngập sự bất định và thay đổi chưa từng có tiền lệ? Một đứa trẻ sinh ra ngày hôm nay sẽ khoảng tầm 30 tuổi vào năm 2050. Nếu mọi việc thuận lợi, đứa trẻ đó sẽ sống tới năm 2100, và vẫn là một công dân chủ động của thế kỷ 22. Chúng ta nên dạy gì cho đứa trẻ đó để giúp nó sống sót và phát triển vào năm 2050, hoặc thế kỉ 22? Những kĩ năng nào sẽ giúp nó có việc làm, giúp nó hiểu chuyện gì đang xảy ra xung quanh, và giúp nó tự định hướng được mê cung cuộc đời nó?

Thật không may, không ai biết được thế giới sẽ ra sao vào năm 2050, chưa kể tới 2100, do đó chúng ta không biết câu trả lời cho những câu hỏi trên. Tất nhiên, con người chưa bao giờ dự đoán được tương lai một cách chính xác. Nhưng ngày nay, việc dự báo trở nên khó khăn hơn bao giờ hết, bởi một khi công nghệ cho phép chúng ta sản xuất cơ thể, sản xuất trí não và cả tâm trí, chúng ta không còn có thể chắc chắn về bất kì điều gì nữa – bao gồm cả những thứ trước đây tưởng chừng như cố định và vĩnh viễn.

Một nghìn năm về trước, vào năm 1018, có rất nhiều điều mà con người không biết về tương lai, mặc dù vậy họ vẫn bị thuyết phục rằng những cấu trúc cơ bản về xã hội loài người sẽ không thay đổi. Nếu bạn sống tại Trung Quốc vào năm 1018, bạn biết rằng nhà Tống sẽ sụp đổ vào năm 1050, quân Khitan có thể xâm chiếm miền bắc, và bệnh dịch sẽ giết hàng ngàn người. Tuy nhiên, bạn sẽ nhận ra rõ ràng rằng, phần lớn mọi người vẫn làm việc như những nông dân và thợ dệt, Đức Vua vẫn phụ thuộc vào thần dân để có người đi lính cho quân đội, làm việc cho bộ máy chính quyền. Đàn ông vẫn giữ quyền thống trị, tuổi thọ con người khoảng tầm 40 tuổi, và cơ thể con người vẫn y hệt. Vì vậy những năm 1018, những bậc cha mẹ nghèo có thể dạy con cái họ cách trồng lúa, dệt vải, những phụ huynh bậc thượng lưu thì dạy con trai họ cách đọc Khổng giáo cổ điển, viết chữ Nho, hoặc cách chiến đấu trên lưng ngựa, và dạy con gái họ cách trở thành một người vợ làm việc nhà một cách khiêm nhường, khiêm tốn. Hiển nhiên là những kĩ năng này vẫn cần thiết vào những năm 1050.

Nhưng ngày nay, chúng ta không biết Trung Quốc hoặc cả thế giới sẽ trông ra sao vào năm 2050. Chúng ta không biết con người làm gì để kiếm sống, không biết quân đội hay chính quyền sẽ hoạt động như thế nào, và không biết các mối quan hệ chuyển giới sẽ ra sao. Một số người có thể sống thọ hơn ngày nay, và con người có thể trải qua một cuộc cách mạng chưa từng có nhờ phương pháp chuyển đổi sinh học, kết hợp não người và máy tính. Phần lớn những gì đứa trẻ học ngày hôm nay sẽ không còn liên quan gì vào năm 2050.  

Hiện nay, có quá nhiều trường học tập trung vào việc nhồi nhét thông tin. Trong quá khứ, điều này là hợp lý bởi thông tin rất khan hiếm. Giả dụ, nếu bạn sống trong một thị trấn nhỏ ở Mexico vào năm 1800, bạn rất khó để hiểu về thế giới rộng lớn. Không có radio, tivi, nhật báo hay thư viện công. kể cả bạn có biết đọc, biết viết và có quyền ra vào thư viện tư, thì cũng không có quá nhiều thứ để đọc ngoài tiểu thuyết và các văn bản công giáo. Đế quốc Tây Ban Nha kiểm duyệt nghiêm ngặt tất cả các văn bản in, và chỉ cho phép nhập khẩu từ nước ngoài một số lượng rất nhỏ các văn bản được kiểm duyệt kĩ càng. Tương tự khi bạn sống ở một số thị trấn tỉnh lẻ ở Nga, Ấn Độ hay Trung Quốc. Khi đó, các trường Đại học sẽ đến dạy những đứa trẻ cách đọc, viết, thu thập những sự kiện cơ bản về địa lý, lịch sử, sinh học, những đứa trẻ đó sẽ tượng trưng cho sự tiến bộ vượt bậc.

Ngược lại, vào thế kỷ 21, chúng ta bị ngập lụt bởi lượng thông tin khổng lồ, nhiều tới mức các nhà kiểm duyệt cũng không cố chặn chúng nữa. Thay vào đó, họ bận rộn lan toả những thông tin trái chiều và làm chúng ta xao nhãng với những thông tin không liên quan. Giờ nếu bạn sống ở một thị trấn Mexico với một chiếc smartphone, bạn có thể dành hết đời mình để đọc Wikipedia, xem TED Talks, và học những khoá học online miễn phí. Không chính phủ nào có hy vọng giấu giếm những thông tin mà nó không thích. Ngày nay, rất dễ làm công chúng choáng ngợp với những báo cáo mang tính xung đột và những tin tức đánh trống lảng không liên quan. Mọi người trên khắp thế giới chỉ cách nhau một cú click để đọc những bài viết mới nhất về cuộc đánh bom ở Aleppo, băng tan ở Bắc Băng Dương, có những câu chuyện rất trái ngược nhau đến nỗi chúng ta khó để biết được nên tin vào cái nào. Việc có vô vàn thứ chỉ-cách-1-cú-click cũng khiến chúng ta khó có thể tập trung, khi những thứ như chính trị và khoa học có vẻ quá phức tạp, bạn rất dễ bị lôi kéo chuyển sang những video mèo vui nhộn, chuyện đời tư của người nổi tiếng, hoặc porn.

Trong một thế giới như thế, giáo viên không cần phải cho học sinh nhiều thông tin hơn. Chúng đã được nhồi quá đủ thông tin rồi. Thay vào đó, họ cần có khả năng phân tích thông tin, để phân biệt được sự khác nhau giữa thông tin quan trọng và không quan trọng, và trên tất cả, họ cần có khả năng kết nối, liên hệ tất cả thông tin lại để nhìn thấy một bức tranh lớn hơn về thế giới.

Trên thực tế, điều này đã trở thành lý tưởng của nền giáo dục khai phóng phương Tây, dù đến nay vẫn khá nhiều trường học ở phương Tây vẫn chậm chạp trong việc đáp ứng nó. Giảng viên tập trung vào việc đưa ra dữ liệu và khuyến khích học sinh của mình “tự suy nghĩ, động não vì chính bản thân mình”. Miễn là họ cho học sinh một đống dữ liệu và chút ít tự do, học sinh sẽ tự tạo nên một bức tranh của riêng mình về thế giới, và kể cả thế hệ này có thất bại trong việc tổng hợp những dữ liệu thành một câu chuyện thống nhất và ý nghĩa, thì vẫn còn nhiều thời gian để tái tạo một sự tổng hợp tốt hơn trong tương lai. Nhưng ngày nay, chúng ta sắp hết thời gian rồi. Những quyết định chúng ta đưa ra trong một vài thập kỉ tới sẽ định hình tương lai của chính chúng ta, và chúng ta chỉ có thể đưa ra quyết định dựa trên thế giới quan hiện tại. Nếu thế hệ này thiếu một quan điểm mang tính toàn cảnh, tương lai sẽ được quyết định một cách ngẫu nhiên.

The heat is on – Cuộc chơi đã bắt đầu

Bên cạnh thông tin, hầu hết trường học tập trung quá nhiều vào việc cung cấp cho học sinh một loạt kĩ năng đã xác định trước, ví dụ như giải bất đẳng thức, viết ngôn ngữ máy theo C++, xác định chất hoá học trong ống nghiệm, hoặc nói chuyện bằng tiếng Trung Quốc. Chúng ta vẫn chưa thể hình dung được thế giới và thị trường lao động sẽ thế nào vào năm 2050, chúng ta không thực sự biết kĩ năng cụ thể nào mà con người cần có. Chúng ta có thể dành rất nhiều nỗ lực để dạy đứa trẻ cách viết C++ hoặc nói tiếng Trung, chỉ để khám phá ra rằng vào năm 2050, trí tuệ nhân tạo có thể viết phần mềm tốt hơn con người, Google Translate có thể điều khiển một cuộc trò chuyện mà không mắc một lỗi nào theo phương ngữ Trung Quốc, mặc dù bạn chỉ cần biết nói mỗi câu “Ni hao”

Vậy chúng ta cần phải dạy cái gì? Nhiều chuyên gia sư phạm cho rằng các trường nên chuyển sang dạy ‘bốn C ’- Critical thinking (tư duy phê phán), Communication (giao tiếp), Collaboration (hợp tác) và Creativity (sáng tạo). Nói rộng hơn, các trường học nên giảm thiếu việc dạy các kỹ năng kỹ thuật và nhấn mạnh các kỹ năng sống phục vụ nhiều công việc. Quan trọng nhất sẽ là khả năng đối phó với sự thay đổi, học hỏi những điều mới, và duy trì sự cân bằng tinh thần trong những tình huống mới lạ. Để theo kịp với thế giới năm 2050, bạn sẽ không chỉ cần phải phát minh ra những ý tưởng và sản phẩm mới – bạn sẽ cần phải tái tạo lại chính mình liên tục”.

Khi nhịp độ thay đổi tăng dần, không chỉ nền kinh tế, mà cả ý nghĩa của việc “làm người” cũng sẽ thay đổi. Vào năm 2048, cấu trúc cơ thể và nhận thức sẽ tan chảy vào không khí, hoặc các đám mây dữ liệu.

Những thay đổi sâu sắc này cũng sẽ biến đổi cấu trúc cơ bản của cuộc đời, tạo ra sự đứt đoạn. Cuộc đời một người từ xa xưa được chia thành 2 giai đoạn bổ sung cho nhau: Một giai đoạn học tập, tiếp nối bởi một giai đoạn làm việc. Trong giai đoạn đầu của cuộc đời, bạn tích luỹ thông tin, phát triển kĩ năng, hình thành thế giới quan và xây dựng nên một nhân dạng ổn định. Kể cả vào năm 15 tuổi, bạn dành phần lớn thời gian một ngày làm việc trên cánh đồng (chứ không phải đi học), thì điều quan trọng nhất mà bạn làm vẫn là học hành: làm thế nào để cấy lúa, cách đàm phám với những người lái buôn gạo từ thành phố lớn, cách giải quyết xung đột đất đai và nước với nhà hàng xóm. Trong giai đoạn thứ hai của cuộc đời, bạn phụ thuộc vào những kĩ năng đã tích luỹ được để sống sót cho cuộc sống sau này và cống hiến cho xã hội. Tất nhiên, khi bạn 50 tuổi, bạn vẫn có thể tiếp tục học những điều mới về gạo, về máy móc, về giải quyết xung đột, nhưng những điều đó chỉ là một thay đổi nhỏ bé đối với những kĩ năng đã được trau dồi từ trước.

Vào giữa thế kỉ 21, sự biến đổi ngày càng gia tăng, cộng với tuổi thọ lâu hơn, sẽ khiến mô hình trên lỗi thời. Cuộc đời bạn sẽ biến thành những phân đoạn với ngày càng ít sự liên tục giữa những giai đoạn khác nhau của cuộc đời. Câu hỏi “Tôi là ai” sẽ càng trở nên gấp gáp, bức thiết và phức tạp hơn trước rất nhiều.

Thay đổi sẽ làm tăng mức độ stress. Do đó sau mỗi giai đoạn cuộc đời, con người không thích thay đổi nữa, khi bạn 15 tuổi, cả cuộc đời của bạn thay đổi. Cơ thể bạn thay đổi, tâm trí bạn lớn lên, các mối quan hệ trở nên sâu sắc hơn. Mọi thứ thay đổi liên tục, mọi thứ đều mới mẻ. Bạn bận rộn trong việc tái tạo bản thân. Khá nhiều teenager thấy nó đáng sợ, nhưng đồng thời cũng khá thú vị. Những cánh cửa mới mở ra trước bạn, và bạn có cả một thế giới để chinh phục.

Nhưng khi bạn 50 tuổi, bạn không muốn thay đổi nữa, hầu hết mọi người từ bỏ việc chinh phục thế giới. Bạn muốn có sự ổn định. Bạn đã đầu tư rất nhiều vào kĩ năng, sự nghiệp, nhân dạng, quan điểm, mà bạn không muốn làm lại tất cả từ đầu. Bạn càng chăm chỉ để xây dựng thứ gì càng lâu, bạn càng khó từ bỏ nó và tạo ra không gian cho sự thay đổi. Bạn có thể trân trọng những trải nghiệm mới và những thay đổi nhỏ, nhưng phần lớn những người ở tuổi 50 không sẵn sàng trùng tu lại những cấu trúc đã hình thành nên bản sắc và tính cách của họ.

Có những lý do về thần kinh học có thể giải thích cho điều này. Bộ não người lớn dù linh hoạt và dễ dao động, nó vẫn kém mềm dẻo hơn bộ não của teenager. Kết nối lại nơ ron và tái tạo các khớp thần kinh có thể là một công việc vô cùng khó khăn. Nhưng ở thế kỉ 21, bạn khó có thể bỏ qua sự thay đổi, Nếu bạn cố gắng giữ một nhân dạng ổn định, công việc hay quan điểm cũ, bạn sẽ bị bỏ lại phía sau trong khi thế giới bay vèo qua mặt bạn. Khi đó, tuổi thọ của bạn còn gia tăng, bạn có thể phải dành nhiều năm tháng như một thằng già ngốc nghếch. Nếu bạn muốn giữ được sự liên quan với thế giới này (không chỉ về mặt kinh tế, mà còn về mặt xã hội) bạn cần khả năng liên tục học và tái tạo bản thân, ngay cả ở một độ tuổi trẻ như 50 tuổi.

Sự mới lạ trở thành một sự bình thường mới, những kinh nghiệm quá khứ của bạn, cũng như của cả loài người, không còn là một bản hướng dẫn đáng tin cậy nữa. Con người nói riêng và loài người nói chung sẽ phải đối mặt với những thứ chưa ai từng gặp trước đây, như những cỗ máy siêu nhân, cơ thể sản xuất trong ống nghiệm, thuật toán thao túng cảm xúc với một sự chính xác đến khó chịu… nhu cầu thay đổi nghề nghiệp của bạn sẽ diễn ra mỗi thập kỉ. Đâu là điều cần làm khi đối mặt với một tình thế hoàn toàn chưa từng có như vậy? Bạn nên hành động như thế nào khi bạn ngập lụt trong đống thông tin khổng lồ, mà không hề có cách nào để bạn hấp thụ và phân tích nó? Làm thế nào để sống trong một thế giới – nơi mà “sự không chắc chắn” không phải một lỗi (bug), mà là một tính năng (feature)?

Để sống sót và phát triển trong một thế giới như vậy, bạn cần sự linh hoạt về trí não (mental flexibility) và cân bằng về cảm xúc (emotional balances). Bạn có thể phải liên tục từ bỏ những gì bạn biết nhiều nhất, và phải tập cảm thấy quen thuộc với sự bất trắc. Không may, dạy những đứa trẻ đón nhận sự bất trắc và giữ cho cảm xúc cân bằng khó hơn nhiều việc dạy chúng giải bất đẳng thức hay lý do của thế chiến thứ nhất. Bạn không thể học về Sức bật (Resilience) bằng việc đọc sách  hay nghe một bài giảng. Chính những giáo viên hiện tại cũng thiếu sự linh hoạt về tâm trí mà thế kỉ 21 yêu cầu, họ cũng là sản phẩm của nền giáo dục đã cũ.

Hacking Human – Chúng ta đang sống trong thời đại hack con người

Lời khuyên tốt nhất có thể dành cho con bạn là gì? – Đừng dựa vào người lớn quá nhiều. Hầu hết người lớn có ý nghĩ tốt thôi, nhưng vấn đề chỉ là họ không hiểu thế giới. Trong quá khứ, nghe theo người lớn là lời khuyên an toàn, bởi vì họ biết thế giới khá tốt, và thế giới thay đổi chậm chạp. Nhưng thế kỷ 21 sẽ khác đi. Do tốc độ thay đổi ngày càng tăng, bạn không bao giờ có thể chắc chắn liệu những gì người lớn đang nói với bạn là trí tuệ vượt thời gian hay những định kiến đã lỗi thời”.

Vậy chúng ta có thể phụ thuộc vào đâu? Có thể phụ thuộc vào công nghệ chăng? Đó là một ván cược nguy hiểm. Công nghệ có thể giúp bạn làm nhiều thứ, nhưng nếu chúng có quá nhiều quyền lực trong cuộc sống của bạn, bạn sẽ trở thành tù nhân của công nghệ. Hàng ngàn năm trước, khi con người phát minh ra Cuộc cách mạng nông nghiệp, việc này chỉ làm giàu cho một tầng lớp tinh hoa nhỏ, trong khi biến số đông còn lại thành nô lệ. Hầu hết con người phải ngày ngày gieo hạt, cấy cày, gặt lúa dưới ánh nắng chói chang. Điều này cũng có thể xảy ra với bạn trong thời đại này, khi công nghệ làm chủ của bạn.

Công nghệ không xấu. Nếu bạn biết mình muốn gì trong cuộc đời, công nghệ có thể giúp bạn đạt được nó. Nhưng nếu bạn không biết bạn muốn gì, thì công nghệ sẽ dễ dàng định hình mục đích đó cho bạn và chiếm quyền kiểm soát cả cuộc đời bạn. Đặc biệt khi công nghệ ngày càng giỏi hơn trong việc thấu hiểu con người, bạn sẽ thấy chính mình đang phục vụ công nghệ, chứ không phải phục vụ bạn. Bạn đã bao giờ thấy cảnh những con zombie đổ bộ khắp nơi trên đường phố, với khuôn mặt dính keo vào chiếc điện thoại? Bạn nghĩ rằng họ đang điều khiển công nghệ, hay công nghệ đang điều khiển họ?

Vậy bạn có nên dựa vào chính mình? Điều này có vẻ đúng trong những bộ phim Disney cũ, khi nhân vật chính luôn nghe theo trái tim mình mách bảo để quyết định điều đúng đắn. Tuy nhiên, điều này có vẻ không đúng nữa, ngay cả Disney cũng nhận ra điều này. Trong bộ phim Inside Out, con người hiếm khi hiểu bản thân mình, khi họ càng cố gắng lắng nghe bản thân mình thì càng dễ dàng bị thao túng bởi yếu tố ngoại lai. Tiếng nói bạn đang nghe trong đầu không hề đáng tin cậy, bởi nó chỉ toàn phản chiếu lại những tuyên truyền chính trị, sự tẩy não mang tính ý thức hệ, và cả những thông điệp của các quảng cáo thương mại.

Khi công nghệ sinh học và công nghệ máy học được cải thiện, máy móc sẽ dễ dàng thao túng cảm xúc và mong muốn sâu thẳm của con người, vì thế bạn sẽ càng nguy hiểm hơn khi nghe theo trái tim mình. Khi Coca-Cola, Amazon, Baidu và cả chính phủ biết cách khiến cho bạn xúc động, biết cách nhấn nút cảm xúc trong đầu bạn, liệu bạn có thấy sự khác nhau giữa bản thân mình và các chuyên gia marketing của họ?

Để giành phần thắng trong công việc khó khăn này, bạn cần chiến đấu vất vả để hiểu được cách thức vận hành cuộc sống của bạn hơn bất kì ai. Bạn cần biết bạn là ai, bạn muốn gì từ cuộc sống. Đây là lời khuyên xưa cũ được viết mãi trong những quyển sách: hãy hiểu chính mình. Trong hàng ngàn năm, các nhà triết học và tiên tri đã thúc giục mọi người phải hiểu chính họ. Nhưng lời khuyên này không bao giờ cấp bách hơn trong thế kỷ 21, bởi vì không giống như trong những ngày của Lão Tử hay Socrates, bây giờ bạn đã có một cuộc cạnh tranh nghiêm túc. Coca-Cola, Amazon, Baidu và chính phủ đều đang chạy đua để hack bạn. Họ không hack điện thoại thông minh của bạn, không hack máy tính của bạn, càng không tài khoản ngân hàng của bạn – họ đang đua nhau để hack bạn và hệ điều hành hữu cơ của bạn. Bạn có thể đã nghe nói rằng chúng ta đang sống trong thời đại hack máy tính, nhưng đó đã là chuyện của quá khứ. Thực ra, chúng ta đang sống trong thời đại của hack con người.

Các thuật toán đang theo dõi bạn. Chúng xem bạn đi đâu, bạn mua gì, bạn gặp ai. Sẽ sớm thôi, chúng sẽ điều khiển được từng bước đi của bạn, từ hơi thở cho tới nhịp đập trái tim. Chúng sẽ dựa vào Dữ liệu lớn và công nghệ máy học để ngày càng hiểu và hiểu bạn hơn nữa.  Một khi những thuật toán này hiểu bạn hơn chính bạn hiểu bản thân mình, chúng có thể điều khiển và thao túng bạn, và bạn không thể làm gì hơn được nữa. Đây là một vấn đề hết sức thực tiễn: nếu thuật toán hiểu được những gì thực sự xảy ra bên trong bạn hơn chính bạn, quyền lực sẽ chuyển sang chúng.

Tất nhiên, bạn có thể hoàn toàn hạnh phúc khi phó mặc toàn bộ quyền quyết định cho thuật toán, tin tưởng chúng sẽ quyết định điều gì tốt cho bạn và toàn bộ thế giới. Nếu thế, hãy cứ thư giãn và tận hưởng quá trình này, bạn không cần phải làm gì cả. Thuật toán sẽ chăm lo cho tất cả. Tuy nhiên, nếu bạn còn muốn giữ lại chút quyền kiểm soát cho sự tồn tại hiện sinh của bạn, và cho tương lai cuộc sống của bạn, bạn cần phải chạy nhanh hơn các thuật toán, nhanh hơn Amazon và chính phủ, và hãy hiểu bản thân mình trước khi họ hiểu. Để chạy nhanh, đừng mang quá nhiều hành lý theo bạn. Hãy bỏ hết những illusion đằng sau, vì chúng rất nặng!

(Trích 21 lessons for 21st century – Yuval Harari)




error: Content is protected !!